اول مهرماه، سالروز تولد محمد رضا شجریان از اساتید نامی آواز ایران است. شخصیتی که از حدود چهل سالگی خود به بعد، همیشه در آواز ایران مطرح بوده و از دیدگاه بسیاری بیش از ۲۵ سال است که وی در قله آواز ایران ایستاده است. بسیاری از اهالی موسیقی بر این اعتقادند که شجریان همچون بزرگانی چون صبا، تهرانی، شهناز، بهاری و پایور، یک اتفاق تکرار ناپذیر در موسیقی ما بود که این اتفاق از دید بسیاری در چند سال آینده نیز به عنوان مطرح ترین چهره آوازی خواهد بود. در مورد آینده آوازی ایران به قاطعیت نمی توان نظر داد ولی آنچه که مسلم است، شجریان چهره ای بود که تبدیل به یک الگو برای خوانندگان جوان شد و سال های سال، آرزو و هدف خوانندگان بسیاری رسیدن به جایگاه و سبک محمد رضا شجریان خواهد بود.

تصنیف «خواهم که بر زلفت...» آواز محمدرضا شجریان تنظیم فرامرز پایور

 

مختصری به بررسی زندگی نامه شجریان در سال های دور بپردازیم. شجریان در تاریخ اول مهرماه سال ۱۳۱۹ شمسی در شهر مشهد دیده به جهان گشود. علاقه به آواز و خوانندگی از همان سنین کودکی در وی وجود داشت و تلاوت قرآن با صوتی خوش، آغازی بود بر موفقیت های بسیار هنری محمد رضا شجریان. در سال ۴۰ توسط آقای جلال اخباری با ساز سنتور آشنا شد و از همان زمان به تحقیق در ساخت سنتور پرداخت و اولین نتیجه این پژوهش ها، ساخت اولین سنتور با چوب توت در سال ۴۲ بود.

محمد رضای جوان که در آن سال ها در آموزش و پرورش مشغول بود، توانست در سال ۴۶ از مشهد به تهران انتقال یابد. در همان سال با بزرگانی چون عبادی (استاد سه تار)، مهرتاش (استاد آواز)، بوذری (استاد خوشنویسی) و ورزنده (استاد سنتور) آشنا شد. وی با نام مستعار "سیاوش بیدکانی" در رادیو ایران آغاز به کار کرد و پس از آن در سال های بعد با بزرگان بسیاری آشنا شد. بزرگانی چون نورعلی خان برومند، عبدالله خان دوامی، جلیل شهناز، فرامرز پایور، محمد رضا لطفی، رحمت الله بدیعی، علی تجویدی، هوشنگ ظریف، حبیب الله بدیعی، ناصر فرهنگفر، پرویز مشکاتیان، فرهنگ شریف و بزرگان بسیاری که همکاری محمد رضا شجریان با آنها، باعث شد تا وی گنجینه آوازی بسیار ارزشمندی از موسیقی اصیل ایرانی شود.

آواز محمدرضا شجریان و نی حسن ناهید

شجریان بیش از ۴۰ آلبوم در دستگاه های مختلف و متناسب با شرایط مختلف منتظر کرده است. از مطرح ترین آثار وی می توان به آلبوم های آستان جانان، بیداد، سر عشق، دستان، فریاد، عشق داند، گلبانگ، سرو چمان و سپیده اشاره کرد. شرح قالب و شاعران اشعار آثار شجریان به قرار زیر است:

قالب غزل ــــــــــــــــــــ حافظ : ۳۶ %

قالب غزل ــــــــــــــــــ سعدی : ۲۰ %

قالب غزل ــــــــــــــــــــــ عراقی : ۵ %

قالب غزل ــــــــــــــــــــــ عطار : ۱۴ %

قالب غزل ـــــــــــــــــــمولوی : ۲.۵ %

قالب دو بیتی ــــــ باباطاهر : ۱۸.۵ %

چهارپاره ـــــــــــــــــــــ مشیری : ۱ %

مثنوی ـــــــــــ مولوی و دیگران : ۱ %

شعر نو ــــــــــــ اخوان و دیگران : ۲ %

در این میان لازم است به این نکته نیز اشاره شود که اختلاف محمد رضا شجریان و پرویز مشکاتیان لطمه های جبران ناپذیری بر پیکره موسیقی معاصر ما وارد کرد. شاید سال های سال، دیگر آثاری چون آستان جانان و دستان ساخته نشوند.

تصنیف «یاد باد» آواز محمدرضا شجریان ساخته پرویز مشکاتیان

شجریان در طول این سال ها، شاگردان بسیاری داشت. کسانی که امروز خود از آوازخوانان مطرح در جامعه ما هستند و عده ای هم از آنان شده اند منتقد شجریان!!! بهترین شاگرد وی، فرزندش همایون شجریان می باشد که از اوایل دهه ۷۰ به بعد، در اکثر کارهای پدر به عنوان نوازنده تنبک حضور داشته و در سال های اخیر در کنسرت های استاد شجریان، به تکخوانی و نیز همخوانی با پدر نیز پرداخته است.

در گذشته موسیقی ایران، افراد بسیاری همچون زنده یاد ادیب خوانساری بودند که صداهای بسیار دلنشین و زیبایی داشتند ولی نتوانستند به جایگاه محمد رضا شجریان در میان عموم مردم دست پیدا کنند. قطعاً صدای خوب شرط لازم است ولی هرگز کافی نبوده و نیست. علل و عواملی مختلفی از دید نگارنده در محبوبیت محمد رضا شجریان دخیل بوده اند که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:

شجریان از آلودگی هایی که ممکن است دامن گیر خوانندگان مطرح در جامعه ما شود، دوری جسته و همواره با رفتار هوشمندانه اجازه تخریب جایگاه خود را به دیگران نداده است.

آثار شجریان همواره با اصالت و پختگی موسیقی اصیل ایرانی همراه بوده و شجریان هیچ گاه موسیقی مجلسی (به قول بعضی از دوستان مطربی) ارائه نداده است. همچنین شجریان هیچ گاه به سمت موسیقی بازاری کشیده نشد و برخلاف بعضی از خوانندگان امروزی، هنر را فدای پول و محبوبیت مقطعی نکرد.

تصنیف «گلچهره» آواز محمدرضا شجریان ساخته حسین علیزاده

آثار شجریان همیشه متناسب با حال و هوای جامعه بوده و با این که شجریان سیاست را جدا از موسیقی می داند، ولی همواره آثار وی، به نوعی بیانگر حال و هوای سیاسی اجتماعی جامعه ایران بوده است. آثاری چون زمستان است و بیداد که کاملاً بیانگر نکته فوق می باشند.

رمز اصلی محبوبیت شجریان در جامعه امروزی، تعامل بسیار خوب وی با مردم می باشد. اخبار ۳ سال اخیر کاملاً بر این نکته مهر تأیید می زنند. پروژه بسیار بزرگ باغ بم همچنان نیز در صدر اخبار موسیقی ما می باشد. پرژوه ای که در آغاز با حمایت تمامی اهالی فرهنگ و هنر آغاز شد و به مرور بر همگان ثابت کرد که چه کسانی برای هنر این سرزمین دل می سوزانند و چه کسانی دم از انسانیت و حمایت از هنر می زنند.

دو اثر مثنوی مولانا و نیز قطعه ربنا، رمضان های بسیاری با تمام مردم ایران همراه بوده اند. فریاد ربنای شجریان بارها و بارها در گوش ایرانیان پیچیده و درون آنها را متحول کرده اما هنوز بسیاری هستند که نمی دانند این صدای ملکوتی متعلق به کیست (!) و این بسیار جای تأسف دارد.

شجریان در چند سال اخیر با آقایان حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان همکاری کرده و کنسرت ها متعددی در داخل و خارج کشور با این گروه داده است. شجریان معتقد است که سنت سنت شکنی حسین علیزاده می تواند راهگشای مشکلات فعلی موسیقی ما باشد.

سرود «سپیده» آواز محمدرضا شجریان ساخته محمدرضا لطفی

در پایان خاطره ای از زبان همسر استاد غلامحسین بنان:

یک روز توی دفتر برنامه گلها، کنار بنان نشسته بودم. یکی آمد به بنان گفت : آقا، جوانی آمده ، می خواهد صدایش را امتحان کنید. چند لحظه بعد جوانی از در وارد شد و با ادب جلوی بنان ایستاد. بنان پرسید : شغل شما چیست؟ گفت : معلم هستم. بنان پرسید : چرا می خواهی شغل با ارزش معلمی را رها کنی و خواننده بشوی؟ گفت : راستش به این کار علاقه مندم. آن وقت بنان لبخند زد و گفت : راه درازی را در پیش داری، راهی مشکل و پر فراز و نشیب. آیا می توانی از پس این دشواریهای راه بر آیی؟ جوان در حالی که سرش را زیر انداخته بود و تا بناگوش سرخ شده بود، گفت : بله ، می توانم. چون این کار را دوست دارم. به هر حال آن جوان کار آموزش را بطور جدی دنبال کرد و امروز وی (محمد رضا شجریان) بهترین خواننده ایران است.

برای محمد رضا شجریان آرزوی سلامتی و توفیق روز افزون در تمامی زمینه ها به خصوص در موسیقی ایران داریم و امیدواریم که این گنجینه با ارزش، سال های سال در کنار موسیقی ما باشد.

محمدرضا شجریان و حسین علیزاده